Teklif vermeden önce ülkeye giriş due diligence: EPC yüklenicisi yeni bir Afrika pazarında neyi test etmeli?

Ülkeye giriş due diligence bir jeopolitik rapor üretmek için değil, ticari bir soruyu cevaplamak için yapılmalıdır: bu proje hangi şartlarda teklif edilebilir, finanse edilebilir, uygulanabilir ve yüklenicinin taşıyamayacağı bir maruziyet yaratmadan tahsil edilebilir? Analiz bu nedenle somut işlemden başlayıp dışarı doğru genişlemelidir. İşveren, nihai bütçe veya gelir kaynağı, finansman kurumu, ödeme para birimi, garanti sağlayıcısı, proje uygulama birimi, sertifikasyon otoritesi ve ilk disbursement öncesi gereken onaylar belirlenmelidir. Makroekonomik ve sovereign göstergeler ancak bu yapıdan sonra onun inandırıcılığını test etmek için kullanılmalıdır.

Sovereign katmanında manşetlere değil borç servisi kapasitesine ve finansman stresine bakılmalıdır. IMF borç sürdürülebilirliği analizleri, Article IV belgeleri ve program dokümanları kamu borcu ile finansman ihtiyacının baz senaryo ve şoklar altında yönetilebilir kalıp kalmadığını gösterebilir. Dünya Bankası International Debt Statistics ise dış borç stoku ve akımlarını, alacaklı kompozisyonunu ve public/publicly guaranteed debt verilerini tamamlar. Yüklenicinin sovereign analisti olması gerekmez; ancak devletin projeye rahat finansman kapasitesiyle mi, mali sıkışma altında mı, yoksa arrears, restructuring veya olağanüstü finansman ihtimalinin gerçek olduğu bir ortamda mı girdiğini anlaması gerekir.

Döviz ve transfer riski ayrı bir testtir. Bir projenin yerel para cinsinden bütçesi bulunabilir; ancak hard currency kıtlığı veya transfer kontrollerinin sıkılaşması halinde ithal ekipman, yabancı personel maliyetleri veya döviz cinsi hakedişler ödenemeyebilir. OECD country-risk metodolojisi transfer ve convertibility riskini, ödeme deneyimi ve makroekonomik verilerle birlikte ülke kredi riskinin bir parçası olarak ele alır. EPC yüklenicisi açısından pratik sorular sözleşmenin hangi para biriminde fiyatlandığı, fiilen hangi para biriminde ödeme yapılacağı, merkez bankası onayı gerekip gerekmediği, ödeme bankasının dövize erişimi ve yerel para ödenebilirken döviz dönüşümü veya yurtdışına transfer mümkün değilse ne olacağıdır.

Kurumsal göstergeler hüküm değil bağlam olarak kullanılmalıdır. Dünya Bankası Worldwide Governance Indicators; government effectiveness, regulatory quality, rule of law, control of corruption ve political stability gibi boyutları kapsar, ancak bunlar belirsizlik içeren geniş ülke göstergeleridir. Yüklenici bunları işlem sorularına çevirmelidir: onay süreçleri ne kadar öngörülebilir, düzenleyici rejim ne kadar istikrarlı, sözleşme yönetimi ne kadar güçlü, uyuşmazlıklar ne kadar bağımsız ele alınabilir ve bakanlıklar, düzenleyiciler veya SOE'lerde ne kadar takdir yetkisi vardır? Güçlü bir proje yapısı bazı ülke zayıflıklarını azaltabilir; kötü yapılandırılmış bir proje ise nispeten güçlü bir hukuk ortamının avantajlarını dahi boşa çıkarabilir.

Daha sonra uygulama kanıtı incelenmelidir. AfDB Country Strategy Paper ve Country Portfolio Performance Review belgeleri makro göstergelerin ötesine geçerek portföylerin gerçekte nasıl işlediğini; disbursement, proje yürürlüğü, procurement processing, proje yönetim birimi kapasitesi ve uygulama darboğazları üzerinden tartıştığı için değerlidir. Benzer kreditör ve donör portföy belgeleri gecikmelerin teorik mi yoksa tekrar eden yapısal sorunlar mı olduğunu gösterebilir. Yüklenici bankalar, sigortacılar, tedarikçiler, diğer yükleniciler ve yerel danışmanlarla da görüşmelidir; ancak anekdotlar belgeler veya birden fazla bağımsız kaynakla doğrulanana kadar teyitsiz istihbarat olarak kaydedilmelidir.

Sonuç kırmızı/yeşil bir ülke etiketi değil, ülkeye giriş koşulları olmalıdır. Örneğin: yalnız dış finansmanlı ödeme varsa teklif ver; yalnız sovereign veya MDB destekli garanti varsa ilerle; unsecured exposure'ı belirli tutarla sınırla; long-lead procurement öncesi avans şartı koy; hukuken mümkünse hard-currency ödemeyi ülke dışındaki hesapta yapılandır; political-risk veya non-honoring cover temin et; ödeme, garanti ve enforcement şartları iyileştirilemiyorsa ihaleye girme. Gokbilge bu karar mantığını gerçek mühendislik ve uygulama planına bağlayarak country risk'i yönetim kuruluna yazılan genel uyarı olmaktan çıkarıp kontrollü proje varsayımına dönüştürebilir.

Bu makale ülkeye giriş ve egemen/kamu karşı tarafı due diligence sürecini mühendislik, teklif ve proje teslimi perspektifinden ele alır. Ülke riski dinamiktir ve tek bir rating veya veri tabanına indirgenemez. Somut işlemde işveren, finansman yapısı, garanti paketi, uygulanacak hukuk, döviz rejimi, proje belgeleri ve uzman hukuk/finans görüşü belirleyicidir.