Kamu işvereni ve SOE due diligence: karşı taraf EPC yüklenicisine gerçekten ödeme yapabilir mi?

Country risk ile counterparty risk bağlantılıdır ancak aynı değildir. Nispeten güçlü bir devletin içinde zayıf bir utility veya belediye bulunabilir; mali baskı altındaki bir devlet ise güçlü ödeme güvenliği olan dış finansmanlı bir projeye sahip olabilir. İlk görev bu nedenle tam hukuki işvereni belirlemek ve bu kurumun ödeme kapasitesini neyin oluşturduğunu sormaktır. Bütçe ile finanse edilen bir bakanlık mı, tarife gelirli utility mi, merkezi transferlere bağımlı belediye mi, ticari SOE mi yoksa tek nakit kaynağı finansman anlaşması olan SPV mi? Cevap hangi kanıtın önemli olduğunu belirler.

Finansal kapasiteden önce hukuki yetki gelir. Kuruluş kanunu veya ana düzenleme, procurement yetkisi, borçlanma limitleri, bütçe taahhüt kuralları, garanti yetkisi ve döviz cinsi sözleşme, tahkim, teminat düzenlemeleri veya çok yıllı yükümlülükler için gereken onaylar incelenmelidir. Üst düzey bir yetkilinin imzası eksik yasal onayı telafi etmez. Önemli kamu sözleşmelerinde hukuk danışmanı işverenin yükümlülüğü üstlenme yetkisini ve sovereign/parent guarantee'nin contingent liability yaratmaya yasal olarak yetkili makam tarafından düzenlendiğini doğrulamalıdır.

SOE veya utility için bağımsız denetimli finansal tablolar gereklidir; ancak operasyonel gözle okunmalıdır. Nakit üretimi, alacaklar, borçlar, gecikmiş tedarikçi bakiyeleri, borç servisi yükü, kısa vadeli likidite, tarife tahsilatı, sübvansiyon bağımlılığı, para birimi uyumsuzluğu ve contingent liabilities incelenmelidir. Bir utility yüksek gelir raporlayabilir ancak tahsilat zayıfsa veya tarifeler maliyeti karşılamıyorsa yükleniciye ödeme yapamayabilir. Belediye kuruluşunun hesapları kabul edilebilir olabilir ancak döviz gelirini tutma yetkisi bulunmayabilir. Amaç muhasebe oranı hesaplamak değil, proje faturasının nasıl nakde dönüştüğünü haritalamaktır.

Ödeme geçmişi çoğu zaman karar açısından en değerli kanıttır. Aynı işverenin yakın projelerde yüklenicilere nasıl ödeme yaptığı sorulmalıdır: ortalama sertifikasyon süresi, hakedişten tahsilata gün sayısı, ödenmemiş sertifika büyüklüğü, ihtilaflı kesintiler, retention çözülmesi, vergi kesintileri, final account gecikmesi ve tedarikçilerin askıya alma, dava veya tahkime başvurup başvurmadığı. AfDB portföy performans incelemeleri bazı ülkelerde disbursement, procurement gecikmeleri, contract-management kapasitesi ve uygulama darboğazlarını açıkça tartıştığı için yararlıdır. Bu kayıtlar işlem due diligence'ın yerini tutmaz; ancak sovereign rating'in gösteremediği tekrar eden uygulama desenlerini ortaya çıkarabilir.

Standalone işveren zayıfsa desteğin gerçek ve enforceable olup olmadığı belirlenmelidir. Government guarantee, parent guarantee, escrow, letter of credit, direct-payment düzeni, MDB guarantee veya political-risk insurance bankability'yi artırabilir; ancak her biri belirli bir riski kapsar ve farklı şartlara sahiptir. Yüklenici kimin neyi, hangi azami tutarda, hangi para biriminde, ne kadar süreyle ve hangi claim koşullarıyla garanti ettiğini; uygulanacak hukuku, gereken onayları ve garantörün kendi mali/hukuki kapasitesini doğrulamalıdır. Dünya Bankası'nın government guarantee rehberleri garantilerin kamu açısından contingent liability yarattığını ve bu nedenle kontrollü yetkilendirme/yönetim gerektirdiğini vurgular; tam da bu sebeple yüklenici herhangi bir kamu kurumunun gayriresmî biçimde geçerli garanti verebileceğini varsaymamalıdır.

Nihai counterparty memo maruziyet koşullarıyla bitmelidir. Örneğin: finansman anlaşması yürürlüğe girmeden mobilizasyon yok; avans tahsil edilmeden ithal ekipman siparişi yok; aylık sertifiye maruziyet belirli tutarla sınırlı; belirli gecikmiş ödeme eşiğinde suspension; SOE ödeme yükümlülüğü için sovereign guarantee; sözleşmenin yürürlüğünden önce DFI destekli ödeme güvencesi. Gokbilge bu şartları proje kontrollerine, ödeme kilometre taşlarına, kabul kanıtlarına, procurement release gate'lerine ve eskalasyon prosedürlerine dönüştürerek ticari riskin yaşlanmış faturalar sonrasında değil uygulama sırasında yönetilmesini sağlayabilir.

Bu makale ülkeye giriş ve egemen/kamu karşı tarafı due diligence sürecini mühendislik, teklif ve proje teslimi perspektifinden ele alır. Ülke riski dinamiktir ve tek bir rating veya veri tabanına indirgenemez. Somut işlemde işveren, finansman yapısı, garanti paketi, uygulanacak hukuk, döviz rejimi, proje belgeleri ve uzman hukuk/finans görüşü belirleyicidir.