FIDIC Red, Yellow veya Silver Book: proje için hangisi gerçekten uygun?

Kısa cevap şudur: renk bir tercih meselesi değil, projenin nasıl teslim edileceğine ve temel sorumlulukların kimde olacağına ilişkin bir model seçimidir. 2017 Rainbow Suite içinde Red Book esas olarak İşveren tarafından tasarlanan işler, Yellow Book ağırlıklı olarak Yüklenici tarafından tasarlanan tesis ve tasarla-yap işleri, Silver Book ise Yüklenicinin tasarım, tamamlama ve teslim risklerinin daha geniş bir bölümünü üstlendiği EPC/anahtar teslim projeler için kurgulanmıştır. Yanlış formu seçip daha sonra onlarca Particular Conditions maddesiyle düzeltmeye çalışmak, çoğu zaman baştan doğru formu seçmekten daha zor yönetilen bir sözleşme yaratır.

Red Book, ana tasarımın İşveren kontrolünde olduğu ve Yüklenicinin bu tasarıma göre yapım gerçekleştirmesinin beklendiği projelerde genellikle doğal başlangıç noktasıdır. Engineer sözleşme yönetiminde aktif role sahiptir; metraj ve değerleme, talimatlar, değişiklikler, program incelemesi, test ve sertifikasyon teslim sürecinin merkezindedir. Yüklenici tasarımlı bazı unsurlar bulunabilir; ancak temel ticari mantık, ana tasarım esasının sorumluluğunun İşverende olmasıdır. Bu nedenle Red Book, tasarımın ihale öncesinde önemli ölçüde ilerlediği ve İşverenin inşa edilecek çözüm üzerinde güçlü teknik kontrolü korumak istediği projelerde özellikle anlamlıdır.

Yellow Book tasarım sorumluluğunu belirgin biçimde Yüklenici tarafına taşır. İşveren beklenen performansı ve proje gereksinimlerini tanımlar; Yüklenici ise tasarımı geliştirerek tesis veya yapıyı bu gereksinimleri sağlayacak şekilde teslim eder. Bu, İşverenin pasif hale geldiği anlamına gelmez. Employer's Requirements yine yeterince açık olmalı, arayüzler tanımlanmalı, tasarım sunumları sözleşmedeki süreçle incelenmeli ve testler tamamlanan tesisin beklenen performansı sağladığını göstermelidir. Bu nedenle Yüklenici tasarımının istendiği ancak İşverenin uygulama sırasında Engineer üzerinden anlamlı sözleşme yönetimi ve teknik görünürlük beklediği projelerde Yellow Book çoğu zaman Silver Book'tan daha uygun olabilir.

Silver Book yalnızca daha 'ağır' bir Yellow Book değildir; farklı bir risk modelidir. İşverenin fiyat ve tamamlanma konusunda daha yüksek öngörülebilirlik aradığı, Yüklenicinin ise Employer's Requirements'ı karşılayan tesisi teslim etmek için daha geniş sorumluluk üstlendiği EPC/anahtar teslim durumları hedeflenir. Silver Book'ta Red/Yellow Book'taki Engineer modeli kullanılmaz; sözleşme yönetimi İşveren veya Employer's Representative tarafından yürütülür. Bu nedenle fark yalnızca tasarımı kimin yaptığı değildir; kararların, claim'lerin ve sözleşme yönetiminin proje boyunca nasıl yürütüldüğü de değişir.

FIDIC'in kendi açıklamalarında önemli bir uyarı vardır: Teklif sahiplerinin Employer's Requirements'ı incelemek, tasarım ve risk çalışmalarını yapmak için yeterli zamanı veya bilgisi olmadığı; önemli yeraltı ya da incelenemeyen işlerin özel risk düzenlemeleri olmadan bulunduğu; veya İşverenin işi çok yakından denetleyip yapım çizimlerinin büyük bölümünü incelemek istediği durumlarda Silver Book önerilmez. Bu koşullarda kağıt üzerindeki risk transferi gerçekte karşılığını bulmayabilir. Yüklenici belirsizliği fiyatlar, teklifine çekinceler koyar veya sonradan bu riskin ihale aşamasında makul biçimde değerlendirilemeyeceğini ileri sürer. Belirlilik yaratması beklenen form böylece claim ve uyuşmazlığın kaynağı haline gelebilir.

Particular Conditions ticari sonucu önemli ölçüde değiştirebilir. Red, Yellow veya Silver kapağı taşıyan bir sözleşme, değiştirilmemiş General Conditions'dan çok farklı bir risk dağılımı içerebilir. Bu nedenle FIDIC formu seçmeden veya fiyatlamadan önce proje ekibi; tasarım esası, saha verileri, izinler, altyapılar, arayüzler, testler, performans garantileri, erişim, öngörülemeyen koşullar, program yükümlülükleri, variation'lar, notice'lar ve uyuşmazlık adımlarını kapsayan bir sorumluluk matrisi hazırlamalıdır. Doğru soru 'Biz normalde hangi rengi kullanıyoruz?' değil, 'Bu projedeki her önemli riski hangi taraf gerçekten kontrol edebilir, fiyatlayabilir ve yönetebilir?' sorusudur.

İşverenler, finansörler ve yükleniciler için pratik seçim testi dört soruya indirgenebilir: Ana tasarım kimde? İhale bilgisi ne kadar tamam ve güvenilir? İşveren uygulama boyunca ne ölçüde kontrol sahibi olmak istiyor? Ve büyük proje risklerini sözleşme imzalanmadan önce hangi taraf gerçekten değerlendirebilir? Gokbilge Engineering bu kararı mühendislik ve teslim tarafında EPC planlama, mühendislik danışmanlığı ve proje yönetimi hizmetleriyle destekler; kapsamı sorumluluk matrislerine dönüştürür, arayüzleri belirler, Employer's Requirements'ı saha ve uygulama gerçekliği açısından sınar ve seçilen formun yönetilmesi için gerekli kontrolleri kurar. Nihai sözleşmenin hukuki incelemesi ise uygulanacak hukuka göre yetkin hukuk danışmanlarınca yapılmalıdır.

Bu makale FIDIC sözleşme yönetimini mühendislik ve proje teslimi perspektifinden açıklar; hukuki danışmanlık niteliğinde değildir. Her projede imzalanmış sözleşme, Özel Şartlar (Particular Conditions), uygulanacak hukuk ve kullanılan FIDIC baskısı/esas metni belirleyicidir.